Dział etnograficzny

Dział etnograficzny Muzeum w Łowiczu liczy blisko 8000 eksponatów. Są to zabytki związane z tradycyjną i współczesną kulturą ludową regionu łowickiego i grupą etniczną Księżaków Łowickich. Eksponaty wpływające do działu kwalifikowane są według miejsca pochodzenia i obejmują obszar wyznaczony granicami administracyjnymi dawnego Księstwa Łowickiego (współczesny powiat łowicki i część powiatu skierniewickiego). Zabytki prezentowane są na stałej wystawie etnograficznej im. A Chmielińskiej oraz w dwóch skansenach: przy Muzeum w Łowiczu i w Maurzycach. Znaczna część zbiorów przechowywana jest w magazynach działu etnograficznego i służy m.in. do organizowania wystaw czasowych własnych czy udostępniana jest innym muzeom w celach wystawienniczych.

Historia muzealnych zbiorów etnograficznych w Łowiczu sięga początków XX w. Najstarsze zabytki znajdujące się w obecnej kolekcji gromadzone były przez Anielę Chmielińską i Władysława Tarczyńskiego – twórców dwóch pierwszych łowickich placówek muzealnych powstałych na początku XX w. – Muzeum Etnograficznego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i Muzeum Starożytności i Pamiątek Historycznych. W etnograficznych księgach inwentarzowych znalazło się 267 przedmiotów pochodzących ze zbiorów Wł. Tarczyńskiego i 1090 ze zbiorów A. Chmielińskiej. Wśród obiektów będących spuścizną po Wł. Tarczyńskim znajdują się naczynia dekoracyjne i użytkowe, narzędzia i przedmioty służące do pracy na wsi oraz eksponaty reprezentujące sztukę ludową. Spuścizna po A. Chmielińskiej obejmuje bezcenny zbiór strojów ludowych, datowany na II poł. XIX w. i pocz. XX w., wycinanki, ceramikę, przedmioty obrzędowe, malarstwo, próbki haftów i koronek etc. Najciekawsze z eksponatów stanowią trzon stałej wystawy etnograficznej prezentowanej współcześnie.

Po II wojnie światowej kolekcję muzeum PTK przejęło państwo i przekazało ją do otwartego w 1952 r. Muzeum w Łowiczu Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie. Do pozyskanych eksponatów dołączyły, przekazane w 1953 r., zabytki etnograficzne z Muzeum Polskiego w Rapperswilu w liczbie 57 szt. Wśród darowanych przedmiotów dominuje ceramika i zbiór XIX-wiecznych czarno-białych drzeworytów ludowych z wizerunkami świętych. Od momentu utworzenia Muzeum w Łowiczu kolekcja etnograficzna intensywnie rozwijała się m.in. za sprawą Henryka Świątkowskiego długoletniego kierownika placówki (1952 – 1985), etnografa, badacza kultury materialnej i duchowej regionu, twórcy stałej wystawy etnograficznej w jej pierwotnej formie. Na uwagę zasługuje fakt, że ponad połowę zgromadzonych w II poł. XX w. eksponatów stanowią dary przekazane przez osoby prywatne i organizacje społeczne związane z regionem, przede wszystkim Towarzystwo Przyjaciół Muzeum (działające do końca l. 80. XX w.)  Istotne znaczenie dla tworzenia kolekcji miały   w tym okresie także zakupy dokonywane z funduszu Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz przekazy i zakupy z funduszu jednostki macierzystej: Muzeum Narodowego w Warszawie.

Dzięki prekursorom kolekcji i różnorodnym sposobom gromadzenia i pozyskiwania eksponatów, Muzeum w Łowiczu może się dziś poszczycić niepowtarzalnym zbiorem zabytków obrazujących kulturę ludową Księżaków Łowickich i ich potoków, od XIX w. po czasy współczesne. Wśród nich znaczącą pozycję zajmują komplety i elementy strojów ludowych (samej tylko odzieży damskiej jest w tym zbiorze ponad 1200 szt.), wycinanki (ok. 2600 szt.), przedmioty z zakresu sztuki ludowej (ok. 500 szt.) czy ceramika ludowa z różnych ośrodków garncarskich (ok. 900 szt.), w tym pokaźny zbiór ceramiki bolimowskiej z warsztatów Konopczyńskich i Smelów.

Od początku XXI w. przybyło blisko 1000 eksponatów. Znacząco zostały poszerzone zbiory dewocjonaliów. Zaczęto także gromadzić zabytki dokumentujące życie mieszkańców Łowickiego w II poł. XX w. oraz współczesne wyroby pamiątkarskie i w nurcie etnodizajnu, inspirowane tradycyjną sztuką ludową regionu.